Tarnogóra – dawne miasto, obecnie wieś w gminie Izbica, nad rzeką Wieprz.


Historia miejscowości:
Miasto królewskie lokowane w 1540 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim, zdegradowane w 1869 roku. Należało do starostwa krasnostawskiego w 1570 roku. Początkowo Tarnogóra stanowiła część starostwa krasnostawskiego. Została lokowana na gruntach wsi Ostrzyca w roku 1548 na prawie magdeburskim przez hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego. Prawdopodobnie wkrótce został wzniesiony zamek obronny. Hetman erygował także parafię oraz ufundował budynek kościoła. W 1552 roku Tarnogórę nabył kasztelan biecki i kanclerz wielki koronny Jan Osiecki, a w 1690 Nikodem Żaboklicki. W 1771 roku majątek należała do Antoniego Granowskiego i jego żony Antoniny de domo Wolstein.

Po ostatnim rozbiorze Tarnogóra stała się własnością rządową. W 1807 r. Adam Czartoryski otrzymał od rządu austriackiego Tarnogórę w zamian za Siedlce. W 1808 roku sprzedał dobra Ignacemu Horodyskiemu. W 1823 roku majątek nabył od niego Józef Czyżewski. Po nim dobra odziedziczył syn Franciszek, a dalej wnuk Władysław ożeniony z Marią Wisłocką primo voto Walicką. Ich syn Stanisław zmarł bezpotomnie zapisując dobra siostrzeńcom – dwie trzecie Władysławowi Smorczewskiemu i jedną trzecią Stanisławowi Skarbkowi. Smorczewski odkupił część dóbr od Skarbka. Od 1919 r. do 1944 r. majątek był własnością Smorczewskich.

W 1750 r. Żydzi zostali usunięci z miasta przez mieszczan na podstawie specjalnego przywileju. Przenieśli się oni na drugą stronę rzeki Wieprz, do znajdującej się tam osady – Izbicy, która stała się miastem na podstawie przywileju wyjednanego u króla przez starostę tarnogórskiego – Antoniego Granowskiego (herbu Leliwa). W latach 1830–1831 gen. Józef Czyżewski rozbudował pałac z parkiem z XIX-wiecznego dworu Tarnowskich. Prawa miejskie Tarnogóra utraciła decyzją władz carskich z roku 1869 w ramach represji po powstaniu styczniowym. Od 13 stycznia 1870 Izbica i Tarnogóra straciły status miast i zostały osadami, które włączono do gminy Tarnogóra . W 1870 r. siedzibę gminy przeniesiono do Izbicy. Obecnie pałac stanowi majątek prywatny. Właściciele chętnie dzielą się jego historią z turystami i okolicznymi mieszkańcami.

Zabytki Tarnogóry

  • Ratusz z 2 poł. XVIII wieku
  • Neogotycko-klasycystyczny pałac z parkiem z XIX wieku
  • Kościół rzymskokatolicki pw. św. Zofii – murowany z cegły i kamienia, jednonawowy, wybudowany w 1544 r. z fundacji Jana Tarnowskiego.
    Wewnątrz zabytkowe rzeźby, obrazy oraz epitafia, związane z rodziną Czyżewskich, jednych z ostatnich właścicieli majątku Tarnogóra. Dzwonnica bramowa z 3 dzwonami
  • Cmentarz rzymskokatolicki z nagrobkami z XIX wieku
  • Młyn wodny wzniesiony w latach 1881–1883


Pałac w Tarnogórze
Pierwotnie znajdował się tu dwór wzniesiony w XVI wieku przez Tarnowskich. Być może jego mury częściowo zachowały się w obecnym budynku, wzniesionym w latach 1830 - 1840 przez generała Józefa Czyżewskiego herbu Drya. Czyżewscy kupili Tarnogórę w 1830 od Horodyskich, rezydowali tu do 1906, po nich (do 1945) Smorczewscy. Położony w dolinie Wieprza budynek jest późnoklasycystyczny, z elementami romantycznego neogotyku. Frontem zwrócony na północ, murowany z cegły i otynkowany. Od frontu parterowy (z piętrową częścią środkową), na wysokich piwnicach, a od tyłu wskutek spadku terenu dwukondygnacyjny. Ma rzut wydłużonego prostokąta, z dłuższymi elewacjami jedenastoosiowymi.

Elewację frontową na osi poprzedza płytki portyk. Od tyłu, przy narożniku południowo-wschodnim znajduje się taras, a w narożnik południowo-zachodni wtopiona jest częściowo wieża. Od wschodu jest nowsza sionka. Pałac nakryty jest czterospadowym dachem ze świetlikami, krytym blachą. Elewacja frontowa, tylna i wschodnia utrzymane są w duchu późnego klasycyzmu. Portyk w elewacji frontowej wsparty jest na dwóch parach kolumn toskańskich w wielkim porządku i zwieńczony trójkątnym frontonem z datą 1840. Kondygnacja parteru oddzielona jest od przyziemia szerokim pasem kordonowym wyłamującym się nad oknami piwnic. Otwory okienne mają nadproża, połączone są obiegającym budynek wokół gzymsem podokiennym. Elewacje wieńczy gzyms modylionowy.

Neogotycka w charakterze elewacja zachodnia (skierowana w stronę romantycznego parku) przepruta jest pięcioma otworami okiennymi i jednym wejściowym, zwieńczona masywnym gzymsem kroksztynowym i pozornym krenelażem. O jej malowniczości decydują przede wszystkim zróżnicowane wielkością i krojem otwory. W dolnej kondygnacji jest oculus, okno prostokątne i takież wejście. Ponadto bliźnie okno o zakończeniach półkolistych, osadzone w głębi dwuarkadowej wnęki z kolumienką pośrodku. W górnej kondygnacji znajduje się prostokątne okno z profilowaną w tynku opaską, drugie poprzecznie prostokątne i największy, kwadratowy otwór, który mieści poczwórne okno w stylu mauretańskim. Podzielone jest ono drewnianymi kolumienkami wspierającymi arkadki o łuku trójlistnym ostrym.

Analogiczna stylowo, „zamkowa” wieża jest nieznacznie wyższa od korpusu pałacu, okrągła, dwukondygnacyjna. Kondygnacje oddzielone są gzymsem działowym stanowiącym przedłużenie gzymsu z elewacji zachodniej. Całość zwieńczona masywnym gzymsem kroksztynowym, ponad nim pozornym krenelażem i nakryta stożkowym dachem obitym blachą. Otwory okienne w wieży są takie samem, jak w klasycystycznych elewacjach budynku – prostokątne, z odcinkiem gzymsu nadokiennego. Jak przypuszcza J. Żywicki, budowa wieży i przekształcenie zachodniej elewacji pałacu nastąpiły albo za Czyżewskich, albo później – może na przełomie XIX i XX wieku, kiedy otoczono cały zespół pałacowy murem z ozdobnymi elementami o charakterze neogotyckim , a park przekształcono na romantyczny.

Wnętrza pałacu mają układ dwutraktowy. Pokoje frontowe w części środkowej i zachodniej oddzielone są od tylnych wąskim korytarzem. Na parterze za portykiem znajduje się hall z małym przedpokojem, który od wschodu jest połączony z klatką schodową o kręconych schodach. Pokoje nakryte są sufitami z fasetami i późnoklasycystycznymi sztukateriami, strop w hallu ożywiony dekoracją listwową o motywach geometrycznych. W trzech pokojach znajdują się wzorzyste posadzki z kilku gatunków drzewa. Ściany w hallu wyłożono drewnianą boazerią. W hallu, naprzeciwko wejścia stoi neorenesansowy kominek (około 1830 - 1840) z piaskowca, z otworem paleniskowym ujętym hermami o rzeźbionych lwich głowach. Otwory drzwiowe pomiędzy pokojami ujęte są w profilowane obramienia, niektóre z supraportami. Część okien ma nadproża. Pomiędzy przedpokojem a klatką schodową znajduje się neogotyckie, arkadowe przejście w stylu mauretańskim. Zamknięte jest ono łukiem wielolistnym podkowiastym, ujęte drewnianą profilowaną ramą z dwiema kolumienkami po bokach.

Na tyłach pałacu zachowały się pozostałości rozległego założenia parkowego o układzie krajobrazowym, otoczonego wodą, pochodzącego z 1. połowy XIX wieku. Park składał się z części przypałacowej, ogrodu dolnego i górnego, łącznie zajmował 13 ha. Miał regularny układ, wyznaczony przez trzy aleje: lipową, lipowo-klonowo-grabową i grabową, biegnące równolegle w kierunku wschód-zachód (częściowo widoczne do dziś). W dolnej części ogrodu istniała promenada prowadząca na nadwieprzańskie łąki. Park został poważnie zniszczony podczas II wojny światowej, wycięto wtedy dużo zabytkowego drzewostanu. W ogrodzie „górnym” znajdowała się sztuczna grota, do której prowadził nieistniejący już podziemny, murowany z cegły korytarz z ostrołukowym wejściem. Przetrwał natomiast, znajdujący się na zachód od pałacu, niewielki gotycyzujący budyneczek z wejściem do głębokiej piwnicy (zapewne lodowni). Jest on murowany z cegły i otynkowany, ma ostrołukową ścianę frontową z prostokątnym otworem drzwiowym oraz niewielkim oculusem.

Źródła:

Nasze działania w związku z pandemią COVID-19

Sprawdź jakie procedury stosujemy, aby zadbać o bezpieczeństwo gości.

czytaj więcej ...